explosie aan fastfood ondermijnt onze gezondheid & economie

Dagelijks krijgen we het ingeprent: “Eet gezonder, beweeg meer, neem je verantwoordelijkheid. Kies een appel in plaats van een zak chips.” De onderliggende boodschap? Gezondheid is puur een kwestie van vrije wil en zelfdiscipline. Maar dat mantra verhult een ongemakkelijke waarheid: onze omgeving is níét bedoeld om gezond gedrag te stimuleren, maar duwt ons in de richting van fastfood, snoep en comfort en kaapt onze aandacht, tijd en portemonnee. De gezonde keuze lijkt vrij, maar is zelden écht vrij. 

Onze wilskracht is slechts een dwerg tegenover de industriemastodonten die op elke straathoek – en in elke scroll – precies weten hoe ze ons brein moeten misleiden. En honderden nieuwe vestigingen komen weldra als paddenstoelen uit de grond. Dat is geen onschuldige uitbreiding van het horeca-aanbod, maar een verdere ondermijning van onze gezondheid én onze economie. Voeg daar nog algoritmes aan toe die weten wanneer we het zwakst zijn, en je begrijpt waarom zelfs de meest vastberaden consument struikelt. Onze jager‑verzamelaar‑hersenen zijn daar niet tegen opgewassen. Het beloningssysteem reageert nu eenmaal sterker op suiker, vet en zout dan op broccoli of een appel. Evolutionair gezien hielp dat ons aan de levensreddende calorieën; in de moderne context leidt het tot overconsumptie. In een wereld waar fastfood haast op elke straathoek te vinden is en reclame ons 24/7 bestookt, is weerstand bieden haast verloren moeite.

De rekening van leefstijlziekten

De gevolgen laten zich voelen in de statistieken. Bijna de helft van de Belgen heeft overgewicht; achttien procent van hen is obees. Blijvend gewichtsverlies, zelfs onder professionele begeleiding, blijft uitzonderlijk. Maar liefst 4,5 miljard euro, dat is de gezondheidskost die hiermee samengaat. Zo ook zag het RIZIV de voorbije tien jaar de terugbetalingen voor geneesmiddelen exploderen met bijna tachtig procent, vooral voor behandelingen die verband houden met leefstijlziekten. Een gezondheidseconomische vicieuze cirkel. We pompen steeds meer geld in symptoombestrijding en laten de oorzaken ongemoeid. Preventie en leefstijlaanpassingen blijven het ondergesneeuwde kindje, terwijl precies daar de grootste gezondheidswinst en kostenbesparing te halen valt.

Vrije wil als rookgordijn

Vrije wil bestaat, maar ze is kwetsbaar. Toch wordt ze door de industrie handig gebruikt als rookgordijn. Het beeld dat alles louter een verantwoordelijkheid is van het individu, werkt vooral in het voordeel van een industrie die winst maakt op onze zwaktes: tabak, alcohol, ultrabewerkte voeding, fossiele brandstoffen en digitale fora. Zolang de schuld nadrukkelijk bij de consument ligt, blijft de omgeving buiten schot. Maar de waarheid is omgekeerd. Mensen worden in hoge mate onbewust beïnvloed door het aanbod in hun leef- en woonomgeving. Het is aangetoond dat in omgevingen waar veel fastfoodrestaurants voorkomen er ook beduidend meer mensen met obesitas leven, idem zo voor een hogere body mass index bij leerlingen die school lopen met meer fast food gelegenheden in de buurt.

Artsen en andere paramedici zoals diëtisten zien dagelijks patiënten die gemotiveerd zijn, maar botsen op een realiteit die hun voornemens saboteert. Als zorgsector staan we klaar om te helpen, maar kunnen alleen de kracht van een verleidingsmachine ter waarde van miljarden euro’s niet neutraliseren. In de VS eet 1/3 elke dag fastfood. In België is dit ‘nog maar’ 1/5 elke week. Niet te verbazen dus dat vele Amerikaanse spelers zich ook op onze markt richten. We maken ons oprecht zorgen om de gezondheidsimpact van deze potentiële explosie aan fastfood. We roepen daarom de overheid op om mee de condities te scheppen waarin gezond leven de makkelijke keuze wordt. Anders blijft het dweilen met de kraan open.

Tijd voor spelregels, geen losse slogans

Beleidsmakers die de volksgezondheid écht centraal stellen, moeten verder gaan dan vrijblijvende sensibiliseringscampagnes. Ze horen wetgeving te maken die burgers beschermt tegen een markt die hun gezondheid systematisch ondergraaft. 

Geen nieuwe parkeerplaatsen, maar veilige fietspaden en trottoirs. Geen frisdrank en snoep aan de kassa, maar water en fruit in scholen en ziekenhuizen. Stop de kindermarketing voor junkfood en verbied digitale trucs die jongeren in de welvaartvalstrik duwen. Verlaag de btw op groenten en fruit, en maak gezond goedkoper. Voer taksen in op ultrabewerkte voeding en suikerrijke dranken, zodat de echte prijs zichtbaar wordt. Beloon bedrijven die investeren in gezonde kantines, beweging en welzijn op de werkvloer. Zulke maatregelen zijn geen betutteling, maar slimme investeringen. Elke euro die naar het voorkomen of uitstellen van ziekte gaat, bespaart later een veelvoud aan zorgkosten. Bovendien versterken ze niet alleen onze gezondheid, maar ook de productiviteit en welbevinden van werknemers, een directe economische meerwaarde.

Tijd dus om te stoppen met mensen te verwijten dat ze struikelen, terwijl we toekijken hoe de vloer onder hun voeten wordt weggetrokken. Zolang fastfoodketens zich ongehinderd blijven uitbreiden en de gezonde optie duurder en moeilijker blijft, is keuzevrijheid louter een illusie. Echte vrijheid ontstaat pas wanneer gezonde keuzes ook de makkelijkse en goedkoopste zijn. Dan pas wordt kiezen voor brocolli en appels een volwaardige optie – niet een luxe. We voeren geen pleidooi voor het volledig bannen van fastfood, maar wel tegen een omgeving die ons zonder beter weten in steeds in de verkeerde richting duwt. Goed gezondheidsbeleid gaat niet enkel om gezondheidszorg, maar ook over economie, leefomgeving, onderwijs, cultuur, milieu en spelregels. Pas wanneer we ‘health in all policies’ erkennen, kunnen we bouwen aan een samenleving waarin gezondheid geen privilege is, maar de logische standaard voor iedereen. 

Dr. Eric Feron – ondervoorzitter Belgische Vereniging voor Leefstijlgeneeskunde & voorzitter Belgisch Oftalmologisch Gezelschap

Prof. Dr. Dominique Vandijck – hoogleraar Gezondheidseconomie UGent, lid college Hoge Gezondheidsraad & co-CEO Stop Darmkanker

De Tijd (03/09/2025)

https://www.tijd.be/opinie/algemeen/explosie-aan-fastfood-ondermijnt-onze-gezondheid-en-onze-economie/10622387.html#:~:text=Gezondheid%20is%20puur%20een%20kwestie,onze%20aandacht%2C%20tijd%20en%20portemonnee.