Hoe redden we onze begroting? Zoek een alternatief voor pillen

Minister Frank Vandenbroucke staat voor één van de meest uitdagende begrotingsoefeningen ooit, met de gezondheidszorg als grootste uitgavemotor van ons land (op de pensioenen na). Enkel de federale gezondheidszorguitgaven bedragen al ruim €45 miljard, goed voor ‘dik’ 11% van het BBP. Niet dat we pleiten voor ‘magerder’, wel voor het meer doelmatig inzetten van de middelen. En de uitgaven stijgen jaar na jaar. Zo is alleen het RIZIV-budget voor de terugbetaling van geneesmiddelen de voorbije 10 jaar met 80% gestegen. Zorg voor mensen met chronische aandoeningen zoals diabetes type 2, hart- en vaatziekten, obesitas, reflux en stressgerelateerde klachten ligt veelal aan de basis. Echter, veel van deze ziekten zijn deels of volledig leefstijlgerelateerd – en dus vermijdbaar.

Toch blijft preventie een marginale post in de gezondheidsbegroting. Minder dan 3% van het totale budget wordt vandaag besteed aan het voorkomen van ziekte en het bevorderen van gezondheid. Daarmee scoren we ver onder het Europese gemiddelde en wat de WHO vooropstelt. Een meer dan gemiste kans, wetende dat de oplopende kosten grotendeels toe te schrijven zijn aan aandoeningen die vaak het gevolg zijn van jarenlange ongezonde leefstijl.

Zonder aangepast beleid stevenen we voor dit jaar af op een tekort van €493,5 miljoen, bovenop de eerder goedgekeurde besparingen. Dit betekent dat er tegen 1 januari 2026 een samenhangend pakket van €907,5 miljoen aan maatregelen in werking moet treden. 

Eén van de belangrijkste oorzaken is de forse uitgavengroei van 7-8% van het geneesmiddelenbudget, inmiddels goed voor bijna één vijfde van alle federale zorguitgaven (17,3%). Die groei komt niet uitsluitend door vergrijzing of innovatieve therapieën. Uit RIZIV-cijfers blijkt dat een aanzienlijk deel van de kosten toe te schrijven is aan het massale gebruik van relatief goedkope geneesmiddelen waarvan de indicaties in de praktijk vaak te ruim worden geïnterpreteerd. De Expert Group on Health & Food van de Europese Commissie classificeerde dit overgebruik als een systeemprobleem en eist actieplannen per lidstaat. Neem bijvoorbeeld cholesterolverlagers (statines). Vandaag slikt bijna één op vier Belgen boven de veertig een cholesterolverlager. Bij mensen met slechts een licht verhoogd cholesterolgehalte én zonder bijkomende cardiovasculaire risicofactoren is het nut daarvan onvoldoende aangetoond. Toch kost het statinegebruik ons €250 miljoen per jaar. Maagzuurremmers bij reflux vertellen hetzelfde verhaal. Hun verbruik verdrievoudigde tussen 2004 en 2017 en stijgt nog steeds. Eén op vijf Belgen neemt ze, vaak langer dan de richtlijnen voorschrijven en niet zonder gezondheidsrisico’s zoals nier- en botproblemen. De terugbetaling loopt op tot €130 miljoen per jaar. Dit zijn symptomen van een te gemedicaliseerde geneeskundeopleiding én van patiënten die te vaak een ‘quick fix’ van hun gezondheidsklachten verwachten.

De minister mikt terecht op €275 miljoen extra besparing door “kosten-effectiever voorschrijven”. Zelfs als dat lukt, blijven de zorgkosten stijgen zolang we enkel reageren in plaats van anticiperen. De omslag komt pas met een volwaardige preventiepijler. Tal van studies tonen dat gerichte leefstijltherapie (gebalanceerde voeding, voldoende beweging en slaap, rookstop, stressbeheersing) niet alleen levens verlengt, maar vooral de kwaliteit van leven verbetert — voor een fractie van de geneesmiddelenkost. In de praktijk laat zo’n traject bij veel patiënten toe medicatie te verminderen, af te bouwen of uit te stellen — met een directe daling van de geneesmiddelen- en gezondheidszorgkosten als gevolg. Zelfs wanneer een aandoening al aanwezig is, kan gerichte leefstijltherapie de prognose nog aanzienlijk verbeteren. Type 2-diabetes is daar hét voorbeeld van: vaak omkeerbaar of volledig te voorkomen. De directe zorgkosten hiervan bedragen in België al ruim €2 miljard per jaar; tellen we complicaties zoals nierdialyse, cardiovasculaire ingrepen en amputaties mee, dan stijgt de maatschappelijke rekening nog veel verder. Hart- en vaatziekten — met dezelfde leefstijloorzaken — zijn goed voor de helft van alle overlijdens en slokken jaarlijks meer dan €10 miljard aan zorguitgaven op.

Deze cijfers maken glashelder dat we miljarden spenderen aan symptoombestrijding, terwijl we nauwelijks investeren in het voorkomen van de onderliggende oorzaken.

Nochtans, preventie rendeert. Het Federaal Planbureau berekent dat elk extra gezond levensjaar de samenleving gemiddeld €32.000–40.000 oplevert dankzij minder zorgconsumptie, hogere arbeidsproductiviteit en een betere levenskwaliteit. Internationale analyses schatten het maatschappelijke terugverdieneffect op 1:4 tot 1:14. Elke geïnvesteerde euro in meer gezondheid levert dus vier tot veertien euro op. Zou de minister zelfs maar een fractie van de beoogde geneesmiddelenbesparing herinvesteren in bewezen leefstijlprogramma’s, dan betaalt die investering zich op termijn meermaals terug in vermeden zorguitgaven. Waarom blijft preventie dan structureel ondergefinancierd? Minister Vandenbroucke pleit terecht voor een zorgmodel dat inzet op kwaliteit, duurzaamheid en efficiëntie, maar dat model wordt pas houdbaar wanneer we mensen uit het zorgsysteem trachten te houden. Preventie als volwaardige pijler dus, niet als nobele bijzaak. Door leefstijlgeneeskunde te erkennen en structureel in de dagelijkse praktijk te verankeren, krijgen artsen en patiënten een alternatief nog vóór er naar pillen dient gegrepen te worden.

Prof. Dr. Dominique Vandijck – hoogleraar gezondheidseconomie UGent & co-CEO Stop Darmkanker

Dr. Eric Feron – ondervoorzitter Belgian College of Lifestyle Medicine & voorzitter Belgisch Oftalmologisch Gezelschap

De Tijd (07/08/2025)

https://www.tijd.be/opinie/algemeen/hoe-redden-we-onze-begroting-zoek-een-alternatief-voor-pillen/10618922.html